Παράκοσμος, εννοούμενος ως μια πραγματικότητα παραμορφωμένη από την ψυχική ασθένεια. Ασθένεια όμως ερμηνευμένη ως μια ακραία μορφή αντίστασης. Πολιτική θέση απέναντι στις αιτίες που την προκαλούν. Παράκοσμος ως μια εξπρεσιονιστική κραυγή, ως σχάση του εγώ, ως δοκιμασία των ανθρώπινων δεσμών, παρ’ αυτά με προοπτική αδιαμεσολάβητης συλλογικοποίησης των κοινωνικών-ψυχολογικών προβλημάτων.
Η αφήγηση εκτυλίσσεται σε επτά διαδοχικές ημέρες, με έναν πρόλογο, δύο παραληρήματα του Ορέστη, ένα όνειρο της Μάρθας και αναδρομές που κορυφώνονται την τελευταία ημέρα. Η σχέση αναλυτή και αναλυόμενων, η μεταβίβαση, η απώθηση και η ανάκτηση της μνήμης βρίσκονται στο κέντρο της δραματουργίας.
Όταν ένα δημιουργικό έργο είναι προσωπικό, όταν το έχει γεννήσει η ανάγκη έκφρασης, μπορεί να είναι αυθεντικό και να αγγίζει την ιδιοτυπία του πρωτότυπου. Όταν βρίσκεται σε άμεση σχέση με την πραγματικότητα που το περιβάλλει και, ως έναν βαθμό, το καθορίζει, μπορεί να γίνει σημάδι μιας κοινωνικής ομάδας, ενός συγκεκριμένου πολιτισμού, μιας ιστορικής στιγμής.
Για τη δημιουργία αυτού του φιλμ με ώθησαν πραγματικές συγκινήσεις και βιώματα. Από τη σύλληψη ενός έργου μέχρι την υλοποίησή του ο δρόμος είναι μακρύς και περνά από το λεπτοδουλεμένο χέρι της τέχνης και της εμβάθυνσης.
Η ταινία είναι ψυχαναλυτική, καθώς στο ξεδίπλωμά της χρησιμοποιείται η μέθοδος της ψυχανάλυσης. Το κύριο νόημά της, όμως, δεν είναι η ψυχανάλυση καθαυτή, αλλά το περιεχόμενο των ιστοριών των χαρακτήρων.
Η Μάρθα ανασύρει από τη μνήμη της τον βιασμό από τον πατέρα της όταν ήταν παιδί. Η ιστορία της ασκεί κριτική στην πατριαρχική εξουσία. Ο Τόλης βιώνει την κοινωνική αδικία μιας ταξικά άνισης κοινωνίας και ανακαλύπτει τη Λητώ, την ταυτότητα που φοβόταν να αποδεχτεί. Ο Ορέστης ανασύρει την ανάμνηση της πατροκτονίας και έρχεται αντιμέτωπος με την εξουσία του πατέρα και το τραύμα.
Παρότι η ταινία είναι στενάχωρη, στέκεται θετικά απέναντι στη ζωή και παραμένει ελπιδοφόρα. Η ηθοποιία είναι εξπρεσιονιστική, με έντονους, στιλιζαρισμένους μορφασμούς, σε διάλογο με την παράδοση του μεσοπολεμικού κινηματογράφου και το Εργαστήριο του Δόκτορα Καλιγκάρι. Η ταινία αντλεί επίσης από τον μαγικό ρεαλισμό: ύπνωση, ανάκληση απωθημένων εμπειριών και οπτικοποίηση των ασυνείδητων διεργασιών μέσα από αναδρομές.
Ανάλυση της ταινίας
Πρωτότυπα σημειώματα προπαραγωγής του δημιουργού, χωρισμένα σε παραγράφους για ευκολότερη ανάγνωση. Περιλαμβάνονται σημαντικές αποκαλύψεις της πλοκής.
Ο τίτλος και η ψυχαναλυτική τραγωδία
Ο τίτλος της ταινίας είναι «Παράκοσμος», με υπότιτλο «Μια ψυχαναλυτική τραγωδία». Παράκοσμος: μια πραγματικότητα παραμορφωμένη από την ψυχική ασθένεια. Παρ’ όλα αυτά, είναι αντίσταση στην ποινικοποίηση της ασθένειας από τη σκοπιά της υγείας. Ασθένεια ως μια ακραία μορφή αντίστασης και πολιτικής θέσης. Παράκοσμος ως εξπρεσιονιστική κραυγή παράνοιας.
Τραγωδία με τα λόγια του Σοφοκλή στα χείλη του Οιδίποδα, λόγια που θα τα ακούσουμε να ειπώνονται και στην ταινία: «Εγώ τις πράξεις μου δεν τις έκανα, αλλά τις έπαθα». Τραύματα, δηλαδή, που οι χαρακτήρες κουβαλούν και δεν μπορούν να διαφύγουν από τον καθορισμό τους.
Ψυχαναλυτική, διότι η κύρια πλοκή της ταινίας διαδραματίζεται σε ένα ψυχαναλυτικό γραφείο, με τον έναν από τους τρεις κύριους χαρακτήρες να είναι ψυχαναλυτής και τους δύο άλλους να είναι αναλυόμενοι. Το περιεχόμενο της ταινίας, και όχι λιγότερο οι τεχνικές της, αποτελείται από ψυχολογικής φύσεως ζητήματα: σχέσεις αναλυόμενου–αναλυτή, ασυνείδητο, τραύμα, απώθηση, ανάκτηση απωθημένων εμπειριών, ψυχικές διαταραχές, μεταβίβαση, αντιμεταβίβαση, συνμεταβίβαση.
Η αφηγηματική δομή
Η πλοκή της αφήγησης διαρκεί επτά συνεχείς μέρες. Η μία μέρα ακολουθεί την προηγούμενη. Συναρμολογούνται όμως σε αυτήν ένας πρόλογος, ο οποίος μας εισάγει ομαλά μα και παράλογα στον κόσμο της ταινίας, δύο παραληρήματα του Ορέστη, την τρίτη και την πέμπτη μέρα, ένα όνειρο της Μάρθας και δύο φλάσμπακ-αναμνήσεις την τελευταία μέρα. Η τελευταία μέρα αποτελεί την κορύφωση και το τέλος της ιστορίας.
Πρώτη ημέρα
Ο Ορέστης, 24 ετών, έχει ένα ψυχαναλυτικό γραφείο στην οδό Διδύμου, ένα στενό κάθετο των Αχαρνών. Εκεί πηγαίνουν να τον συναντήσουν την πρώτη μέρα η Βάλια, 60 χρονών, με την εγγονή της Μάρθα, 20 χρονών, συστημένες από τον Τόλη. Κάνουν έναν πρώτο διάλογο και η Μάρθα με τον Ορέστη συμφωνούν να ξαναβρεθούν τη μεθεπόμενη μέρα την ίδια ώρα. Στο τέλος αυτής της μέρας έχουμε μια πρώτη εικόνα για τα αίτια της επίσκεψης και τη ζωή της Μάρθας και, κατ’ επέκταση, της Βάλιας.
Δεύτερη ημέρα
Τη δεύτερη μέρα στο γραφείο πηγαίνει ο Τόλης, ο οποίος επισκέπτεται τον Ορέστη ήδη τέσσερις μήνες. Ο Τόλης, 24 χρονών, είναι αυτός που πρότεινε στη Βάλια και στη Μάρθα να επισκεφτούν τον Ορέστη. Είναι γείτονες. Στο τέλος αυτής της μέρας παίρνουμε μια πρώτη εικόνα για τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο Τόλης.
Τρίτη ημέρα
Την τρίτη μέρα ξυπνάμε στο δωμάτιο της Μάρθας. Την παρακολουθούμε συνοπτικά στο σπίτι και στη διαδρομή της προς το γραφείο. Στο πέρας αυτής της συνεδρίας δημιουργούν αυτό που λέμε θεραπευτική συμμαχία. Έρχονται, εν ολίγοις, ουσιαστικά κοντά. Μαθαίνουμε από την ίδια για τα γεγονότα που καθόρισαν τη ζωή της, τον θάνατο της μητέρας της, αλλά αποτελεί ακόμα αίνιγμα η αιτία του θανάτου της και, φυσικά, η παντομίμα της Μάρθας. Αποφασίζουν να ξαναβρεθούν τη μεθεπόμενη μέρα.
Ο Ορέστης είναι φανερά επηρεασμένος από την υπόθεσή της. Κάτι τον επηρεάζει άμεσα και προσωπικά. Έτσι βλέπουμε να αναδύονται τα δικά του ζητήματα. Αποφασίζει να ξαναερευνήσει τον εαυτό του μέσω μιας συγκεκριμένης τεχνικής η οποία ενεργοποιεί το ασυνείδητο και φέρνει τα συμπτώματα στην επιφάνεια. Μέσω του πρώτου παραληρήματος γινόμαστε μάρτυρες των ζητημάτων του Ορέστη.
Τέταρτη ημέρα
Την τέταρτη μέρα ξυπνάμε στο σπίτι του Τόλη. Τον παρακολουθούμε στη διαδρομή του προς το γραφείο και παράλληλα τον Ορέστη, ο οποίος επεξεργάζεται τη χθεσινή του εμπειρία, το παραλήρημα. Είναι φυσικά λίγο φοβισμένος, αλλά υπερνικά η θετική πλευρά των πραγμάτων. Ίσως αυτή τη φορά γνωρίσει τα αίτια που τον τραυμάτισαν στο παρελθόν και παραμένουν ακόμα κρυμμένα.
Όταν ο Τόλης φτάνει στο γραφείο δεν γνωρίζουμε τίποτα για την πλαστική σακούλα που βρίσκεται μέσα στην τσάντα του. Αντ’ αυτού, μέσω της συζήτησης με τον Ορέστη, ο Τόλης εκφράζει για άλλη μια φορά τα ζόρια που περνάει, ρίχνοντας το φταίξιμο στους λόγους που τον έκαναν να φτάσει ως εκεί, που είναι η κοινωνία και η οικογένεια. Αυτή η συζήτηση μας εντυπώνει διαυγέστερα αυτό που ήδη είχαμε αισθανθεί από την πρώτη τους κουβέντα: ότι στέκονται ισότιμα. Όσο κι αν ερμηνεύει και υποστηρίζει ο Ορέστης, αυτό δεν εμποδίζει τον Τόλη να θεωρεί ότι κι αυτός, με τη σειρά του, τον διδάσκει.
Ο Τόλης φεύγει αποφασισμένος για το σπίτι, για τη μεγάλη αλλαγή που αρκετό καιρό συναισθανόταν αλλά αρνούνταν να αποδεχτεί και να τολμήσει. Η πλαστική σακούλα έχει μέσα γυναικεία ρούχα που ψώνισε στο μαγαζί που τον είδαμε. Με ρίγη γνωρίζει το κορίτσι που βρισκόταν μέσα του, τη Λητώ. Εκστατικά βιώνει μια μεταμόρφωση και πέφτει ευτυχισμένη να κοιμηθεί.
Πέμπτη ημέρα
Την πέμπτη μέρα ξυπνάμε στον εφιάλτη της Μάρθας, ενώ ακόμα βρισκόμαστε στον απόηχο της χθεσινής νύχτας στο δωμάτιο της Λητώς. Αυτή τη μέρα στο σπίτι γνωρίζουμε περισσότερο τη Βάλια, στο σαλόνι να πλέκει μια μπλούζα για τη Μάρθα. Από εκεί πηδάμε στο γραφείο, όπου η Μάρθα βρίσκεται ήδη, έχοντας κουβεντιάσει εδώ και κάποια ώρα με τον Ορέστη. Εκεί γίνεται μια ανεπαίσθητη αντιστροφή, σαν να αλλάζουν θέση. Η Μάρθα, για να τον εμπιστευτεί, ζητάει να μάθει από τον ίδιο για τη δική του παιδική ηλικία. Η ιστορία τους έχει κοινά χαρακτηριστικά. Αυτό ενδυναμώνει τη Μάρθα. Φεύγει όμως, για να αφήσει τον Ορέστη μόνο, ο οποίος έχει ταραχθεί.
Ο Ορέστης βγαίνει να περπατήσει και συναντά τον Άστεγο, που επιδρά καταλυτικά στην ψυχολογία του. Στο παραλήρημα που ακολουθεί στο γραφείο έρχεται ακόμη πιο κοντά στην ανάμνηση.
Έκτη ημέρα
Την έκτη μέρα παρατηρούμε τη ζωή του Τόλη στο σπίτι. Η γιαγιά του, αν και τον αγαπάει, έχει ιεραρχήσει τις απαιτήσεις του γιου της υψηλότερα από εκείνον. Και ο γιος της, θείος του Τόλη, φέρεται άσχημα σε αυτόν. Ο θείος έχει πολλά από τα καταπιεστικά χαρακτηριστικά του άντρα και του πρωτότοκου γιου.
Ο Τόλης πηγαίνει στον Ορέστη ως Λητώ. Η Λητώ έχει αρκετό χιούμορ αυτή τη μέρα, κάτι που ελαφρώνει λίγο το κλίμα της ταινίας. Και ο Ορέστης, αν και ταραγμένος, καταφέρνει να συνδεθεί μαζί της. Ακολουθούμε τη Λητώ στη γνωριμία της με τις δύο σεξεργάτριες, που τις κάνει φίλες και παίρνει κάποιες αγκαλιές που λαχταρούσε.
Έβδομη ημέρα
Την έβδομη μέρα η Μάρθα πηγαίνει στο γραφείο. Ανασύρει την απωθημένη εμπειρία του βιασμού από τον πατέρα της. Jump cut στη Λητώ, που στο κέντρο της Αθήνας άνθρωποι της συμπεριφέρονται παραβιαστικά. Έπειτα ο Ορέστης ανασύρει κι αυτός την απωθημένη εμπειρία της πατροκτονίας. Jump cut στη Λητώ. Έπειτα η Μάρθα και ο Ορέστης συνοψίζουν την ιστορία τους σε σχέση με τον μύθο του Οιδίποδα. Η Λητώ–Τόλης χτυπάει την πόρτα, κάθονται όλοι μαζί και ο ένας πιάνει το χέρι της άλλης.